W piątek 13 listopada 2026 roku papież Leon XIV przemawiał w Chiclayo, w północnym Peru, na Katolickim Uniwersytecie św. Turybiusza z Mogrovejo. Wrócił do miasta, którego był biskupem, i na uczelnię, której był wielkim kanclerzem. Mówił głównie o wychowaniu, ale w jednym wątku wyszedł poza mury uniwersytetu: technologia, powiedział, nie zawsze jest neutralna.

To zdanie wystarcza na cały spór. Jeśli narzędzie jest neutralne, odpowiedzialność za jego użycie spoczywa na użytkowniku. Jeśli nosi w sobie czyjeś zamiary, część rachunku należy do tych, którzy je zaprojektowali i opłacili. Dotyczy to każdego, kto bierze do ręki telefon albo loguje się do banku. Nie mówiąc o poważniejszych technologiach.

Ostrożne słowa

Wypowiedź Leona XIV jest wyważona. Papież nie rzuca na technologię kląt, ale mówi, że jej rozwiązania noszą „piętno, interesy i ambicje” tych, którzy je projektują i kontrolują, i że należy je badać „z jasnym umysłem i czystym sercem”. Słowa „nie zawsze” mają tu wagę. Wypowiedź Leona XIV zaiwera dwa pokrewne wątki. Pierwszy to krytyka paradygmatu technokratycznego, pojęcia znanego z encykliki Franciszka „Laudato si’” (2015), czyli przekonania, że rzeczywistość daje się sprowadzić do danych, a skuteczność jest najwyższą miarą wartości. Drugi to polemika z transhumanizmem. Obietnicom pokonania choroby, starości i śmierci papież przeciwstawia uwagę, że postęp nie powinien być przywilejem milionerów szukających nieśmiertelności, gdy całe społeczności żyją w nędzy. Ograniczoność człowieka nazywa nie wadą fabryczną, lecz warunkiem jego wielkości. W języku świeckim brzmi to tak: narzędzia powstają w określonych warunkach, po coś i za czyjeś pieniądze. Kto ocenia wyłącznie sposób użycia, widzi czubek góry lodowej.

Obrońcy neutralności lubią argument z noża: nim można pokroić chleb, ale można też zabić człowieka, więc wszystko zależy od ręki. W Polsce Natalia Hatalska w książce „Wiek paradoksów” (2021) uznała ten pogląd za uzasadniony, lecz niepełny: technologia jest też ogromną siłą, która według autorki, idącej za Kevinem Kellym i jego tezą o „technium”, ma własną autonomię. Tyle że nawet nóż nie jest neutralny. Ząbkowane ostrze wymyślono dla chrupiącej skórki bochenka i do filetowania ryby nadaje się fatalnie. Rękojeść sprzyja praworęcznym, a to, z jakim ostrzem wolno wyjść na ulicę, rozstrzyga prawo. Przedmiot z góry podpowiada, co zrobimy łatwo, a z czym będziemy się mocować. Wybieramy z menu, którego sami nie ułożyliśmy. Jasne, jest różnica między nożem a siecią neuronową, ale ona jest stopniowa: im potężniejszy system, tym więcej decyzji zapada, zanim usiądziemy do klawiatury. Do wyjaśnienia tego nie trzeba żadnej woli po stronie maszyny.

Chleb, ryba i miłość

Dr Hubert Czyżewski powiedział w niedawnej rozmowie z Agnieszką Lichnerowicz w Trójce, że największym symbolem europejskości jest bochenek pszennego chleba. Weźmy to dosłownie, bo chleb pozwala obejrzeć nasz spór od drugiej strony. Nożem chleb można pokroić, ale nie można go nim zrobić. W 1898 roku William Crookes, przewodniczący British Association for the Advancement of Science, ostrzegł w Bristolu, że około 1931 roku zabraknie pszenicy, jeśli chemicy nie nauczą się wiązać azotu z powietrza. Nauczyli się: Fritz Haber w laboratorium, Carl Bosch i zakłady BASF na skalę przemysłową, około 1912 roku. Temat podchwycili też Norwedzy, a w Polsce potęgę zakładów azotowych umożliwił Ignacy Mościcki. Według szacunków z literatury naukowej proces ten żywi dziś mniej więcej połowę ludzkości. W czasie I wojny światowej przemysł nawozów sztucznych dostarczył też jednak surowca do materiałów wybuchowych, a nadmiar nawozów do dziś zanieczyszcza wody. Bochenek na stole jest więc skutkiem łańcucha decyzji państw, koncernów i naukowców, o których jedzący nie wie. Nie da się go „użyć” w próżni. Jeśli chleb symbolizuje Europę, i chleba w Europie nie brakuje, to także dlatego, że nasza codzienność opiera się na systemie interesów, którego nikt z jedzących nie wybierał, bo on jest starszy i potężniejszy niż większość konstytucji naszego kontynentu.

Tradycja, do której odwołał się papież, chrześcijaństwo, patrzy na chleb inaczej. W Ewangelii według Mateusza diabeł radzi Jezusowi, by zamienił kamienie w chleb, a to klasyczna pokusa skrótu i skuteczności. Jezus odpowiada, że nie samym chlebem żyje człowiek (Mt 4,3–4). Gdy później karmi tłumy chlebem i rybami (Mt 14,13–21), nie zostawia intrsukcji replikacji tego procesu, ponieważ on jest darem miłości, a nie innowacją biznesową dla mieszkańców Palestyny. A gdy trzeba zapłacić podatek świątynny, każe Piotrowi zarzucić wędkę: moneta znajdzie się w pysku ryby (Mt 17,24–27). Pieniądze załatwia się tu mimochodem, na marginesie spraw ważniejszych. Można to czytać wyznaniowo albo jako uwagę o hierarchii. W przekładzie świeckim: to, co najważniejsze, czyli miłość, troska i wierność, nie poddają się optymalizacji i nie da się ich zautomatyzować. W tym sensie miłość jest rodzajem antytechniki. Papież mówi o przejściu od „samego połączenia” do autentycznych relacji i właśnie wychowanie umacniające więzi braterskie przeciwstawia kultowi skuteczności. Jedna z prelegentek przypomniała w Chiclayo, że hiszpańskie „sacrificio” znaczy także „uczynić coś świętym”. W liturgii chleb jest „owocem ziemi i pracy rąk ludzkich”, czyli niby wytworem pracy i rynku, a jednak zarazem znakiem czegoś, czego żaden system z siebie nie wyprodukuje.

Technium bez woli

Po przeciwnej stronie sporu stoi Kevin Kelly i jego „technium” z książki „What Technology Wants” (2010): globalna plątanina maszyn, prawa, organizacji i wiedzy, która według autora ma własne dążenia do trwania i komplikowania się. Z tego wynika, że zakazywanie ryzykownych technologii nie ma sensu. Hatalska w książce „Wiek paradoksów” dokłada argument ze skali: życie, świadomość i autonomia nie są zero-jedynkowe, a nawet człowiek nie jest w pełni autonomiczny, skoro bez bakterii jelitowych nie strawi pokarmu, więc może i technologia ma na tej skali swoje miejsce. Ten wywód zawodzi w jednak w kilku punktach. Po pierwsze, z tego, że pojęcie jest stopniowalne, nie wynika, że dany obiekt leży na skali. Po drugie, bakterie to organizmy, które się rozmnażają i podlegają selekcji, a technologia powstaje i znika dzięki budżetom, firmom i państwom. Po trzecie, historycy techniki, w większości odpowiedzieliby, że technologia niczego nie chce, jest grą społeczną a nie czynnkiem jakkolwiek zewnętrznym. Technologia jest polityczna: tworzą ją grupy interesu, by realizować cele dawne i nowe. Złożoność rodzi skutki, których nikt nie zamierzał, ale to cecha kodu i ludzkich organizacji, nie wola maszyny. Być może Hatalska wróci do sprawy autonomii w nowej książce „Rzecz”, która się niebawem ukaże (Znak, 2026).

Kto pisze scenariusz

W badaniach nad przyszłością z tej nieneutralności płynie wniosek praktyczny. Kto zakłada, że technologia po prostu „gdzieś zmierza”, nie widzi aktorów, którzy ją prowadzą, i zamyka sobie część możliwych przyszłości. Dlatego foresight  interesuje się założeniami, które stoją za wizjami i interpretacjami przyszłości. Prowadzi to do pytania o to, kto płaci i kto ustala standardy. UNESCO promuje w tym duchu „kompetencje w zakresie przyszłości” (futures literacy), czyli zdolność do świadomego kwestionowania tego, co podaje się za nieuniknione jutro. Papież z kolei mówi o granicach człowieka, śmiertelnego i zależnego od innych. Badacze przyszłości znają granice wiedzy: nikt nie ma jej w całości, a eksperci, w swoich progonozach, mylą się systematycznie i to – za sprawą błędów poznawczych 0 w podobnych miejscach. Dlatego o kierunku technologii nie powinien rozstrzygać jeden rząd, jeden ekspert ani jedna firma. Pytanie „czyje wartości przyświecają danej technologii?” da się zadać metodycznie, między innymi dzięki metodzie Delphi. Grupa ekspertów i osób, których sprawa dotyczy, ocenia te same tezy o przyszłości, zwykle anonimowo i w kilku iteracjach: każdy najpierw wyraża własną ocenę, dopiero potem widzi odpowiedzi innych i może zmienić zdanie albo je podtrzymać. Wygrywa wtedy siła argumentu, nie pozycja czy głośność, a wynik pokazuje, gdzie panuje zgoda, a gdzie zderzają się interesy. Jedni używają Delphi do budowania konsensusu, inni do udokumentowania sporu, co przy technologiach otoczonych interesami bywa cenniejsze.

Po Chiclayo

Teza papieża jest zbudowana ostrożnie: technologia „nie zawsze” jest neutralna. Kto chce ją obalić, musi wskazać technologię, której kształt nie zależy od niczyich decyzji. Kto chce ją przyjąć, nie musi uznawać, że technologia jest zła. Spór przesuwa się z pytania, czy technologia jest dobra, na władzę i kontrolę: kto decyduje o wdrożeniu i kto ma prawo powiedzieć „nie”. Następnym razem, gdy ktoś oznajmi, że „tak działa technologia”, warto zapytać o trzy rzeczy: kto to zaprojektował, za czyje pieniądze i w jakim celu. Nie uciekniemy od pytania: czy aplikacja, której właśnie używasz, ułatwia życie tobie, czy robi to, co opłaca się jej właścicielowi?