W marcu 1776 roku ukazała się powieść, którą często wskazuje się jako pierwszą nowożytną polską powieść z elementami fantastyki: „Mikołaja Doświadczyńskiego Przypadki” biskupa Ignacego Krasickiego. Dokładnie 250 lat później, w 2026 roku, polska kultura celebruje 250-lecie rodzimej fantastyki, tradycji, która dała nam nie tylko arcydzieła literackie, lecz także całe „laboratorium wyobraźni” do myślenia o przyszłości.

Dla Polskiego Towarzystwa Studiów nad Przyszłością (PTSP) ta rocznica jest czymś więcej niż jubileuszem gatunku. Studia nad przyszłością (futures studies) od zawsze czerpały z fantastyki, a fantastyka od zawsze była (świadomie lub nie) praktyką badania konsekwencji, testowania scenariuszy i zadawania pytań „co by było, gdyby?”.

250 lat polskiej fantastyki: od Krasickiego do Lema, Dukaja i Sapkowskiego

W roku 2026 świętujemy dorobek twórców, którzy zbudowali polską wyobraźnię przyszłości: Jerzego Żuławskiego, Stefana Grabińskiego, Stanisława Lema, Janusza A. Zajdla, Jacka Dukaja, Andrzeja Sapkowskiego oraz innych autorów tysiąca opowiadań i powieści, znakomitych komiksów, filmów, czy gier. 

To ważne także dlatego, że fantastyka w Polsce nigdy nie była wyłącznie „ucieczką od rzeczywistości”. Często stawała się językiem rozmowy o modernizacji, technologii, polityce, etyce i lękach społecznych – czyli o tym, co w futures studies nazywamy driverami zmian oraz skutkami ubocznymi innowacji.

Fantastyka jako narzędzie badania przyszłości: wspólny rdzeń z futures studies

W futures studies używamy metod takich jak:

  • scenariusze przyszłości (scenariusze alternatywne, eksploracyjne i normatywne),
  • analiza trendów i megatrendów,
  • horyzont scanning (wczesne sygnały zmian),
  • analiza implikacji (co to zmienia w gospodarce, instytucjach, relacjach społecznych?),
  • praca z wyobraźnią społeczną (imaginaries).

Fantastyka robi to samo, tylko innym językiem. Opowieść science fiction albo fantasy działa jak symulator świata: uruchamia testy warunków brzegowych („co jeśli…?”), a potem pokazuje konsekwencje w skali życia jednostki, społeczeństwa i cywilizacji.

Dlatego fantastyka jest jednym z najskuteczniejszych „interfejsów” między badaniami nad przyszłością a kulturą masową. Ułatwia rozmowę o przyszłości w sposób, który jest emocjonalny, zrozumiały i angażujący, a to kluczowe, gdy zależy nam na realnym wpływie foresightu na decyzje publiczne i biznesowe.

Polska tradycja „spekulacji społecznej”: od oświeceniowego eksperymentu do krytyki systemów

Jeśli spojrzymy na fantastyczne wątki u Krasickiego jak na eksperyment myślowy, zobaczymy mechanizm bliski futures studies: świat przedstawiony jako model, na którym sprawdzamy społeczne i moralne założenia epoki. Później polska fantastyka rozwijała ten potencjał na różne sposoby:

  • Stanisław Lem – mistrz przewidywania nie „gadżetów”, lecz konsekwencji epistemologicznych i etycznych technologii (jak zmienia się poznanie, odpowiedzialność, granice człowieka).

  • Janusz A. Zajdel – fantastyka jako analiza systemów władzy, mechanizmów kontroli i adaptacji jednostki.

  • Jacek Dukaj – futurystyczne narracje jako mapy przemian cywilizacyjnych: od ekonomii informacji po ewolucję podmiotowości.

  • Andrzej Sapkowski – fantasy jako pole do badania mitów społecznych, konfliktów wartości i polityki tożsamości, czyli tego, co często wraca w scenariuszach przyszłości jako „twarde” czynniki kulturowe.

W futures studies mówimy czasem: „technologia nie zmienia świata sama, zmienia go poprzez instytucje, wartości i konflikty”. Polska fantastyka świetnie to rozumie.

Dlaczego futures studies „czerpią z fantastyki”?

Fantastyka daje trzy rzeczy, których często brakuje w debacie o przyszłości:

  1. Konkretny obraz konsekwencji. Zamiast abstrakcyjnych wykresów: doświadczenie bohatera, koszt społeczny, moralny dylemat.

  2. Ćwiczenie wyobraźni i odporności poznawczej. Fantastyka uczy myśleć poza „domyślnym światem” i rozpoznawać, że przyszłość nie jest liniową kontynuacją teraźniejszości.

  3. Język do rozmowy o niepewności. W świecie złożoności i kryzysów narracje spekulatywne pomagają mówić o ryzyku, wyborach, wartościach, bez udawania, że mamy jedną pewną prognozę.

To dlatego w nowoczesnych podejściach do foresightu coraz częściej spotyka się design fiction, speculative design, scenariusze narracyjne, prototypowanie przyszłości. Fantastyka to po prostu najdłużej rozwijana forma tych praktyk.

250-lecie jako pretekst do rozmowy o przyszłości Polski

Świętowanie 250 lat fantastyki to świetny moment, by zadać pytania typowe dla PTSP:

  1. Jakie obrazy przyszłości dominują dziś w Polsce: techno-utopia, techno-dystopia, „zmęczenie przyszłością”, a może nowy pragmatyzm?
  2. Jak fantastyka wpływa na kulturę innowacji i społeczną gotowość do zmian?
  3. Czy potrafimy opowiadać o przyszłości tak, by budować sprawczość, a nie tylko lęk?
  4. Jak wykorzystywać popkulturę do edukacji w zakresie kompetencji przyszłości (future literacy)?

Fantastyka jest tu zasobem strategicznym: buduje „infrastrukturę wyobraźni”, bez której trudno tworzyć dobre strategie rozwoju.

Partnerzy jubileuszu: most między literaturą, nauką i debatą publiczną

Warto odnotować instytucje zaangażowane w akcję jubileuszową:

  • Partner strategiczny: Polska Fundacja Fantastyki Naukowej – organizacja promująca naukową fikcję spekulatywną, działająca na styku literatury, nauki i sztuki; tworzy przestrzeń wymiany idei, wspiera autorów, artystów i popularyzatorów science fiction, prowadzi działania wydawnicze, konkursy, konferencje i wydarzenia kulturalne, współpracując m.in. z instytucjami naukowymi i sektorem kosmicznym.

  • Partnerzy: miesięcznik „Nowa Fantastyka” (jedno z najstarszych pism o fantastyce w Polsce i na świecie; opowiadania, publicystyka, recenzje, komiksy, konkursy i nagroda) oraz Fundacja im. XBW Ignacego Krasickiego (ochrona dziedzictwa, promocja kultury, debaty i projekty badawcze – pomost między historią a współczesnością).

  • Producent programów na YouTube: ENDFRAME MEDIA – zespół tworzący programy i podcasty oraz studia internetowe; kanały „Piotr Gociek Zaprasza”, „Otwarte Komiksy”, „Się Zobaczy” w 2026 roku poświęcą wiele miejsca polskiej fantastyce.

W ramach startu akcji opublikowano już m.in. materiały: